Умид билан яшаш ::
Гемофилия ва ОИТС касаллигига чалинган талаба умид билан яшаган... Буниг сабаби бор. Ҳаёт сизни қандай ҳолатларга дучор қилишидан қатъий назар, қандай қилиб сиз умидга эга бўлишингиз мумкин.
Мейн соҳилидан узоқроқда Неви кемаси, қуйиқ туманда сузиб кетаётган эди. Ўша куни кечқурун кема хизматчиси узоқдан ёруғликни кўриб, буни дархол кема капитанига етказади. «Узоқдан бизга қаратила ёруғлик яқинлашяпти, нима қилишимни хохлайсиз?» дейди у. Капитан кемага қарата сигналлар юбориб уларга бошқа томонга сузишлари кераклигини билдиришини буюради. Кема қайта сигнал беради, «йўқ сизлар бошқа томонга сузинг», деган маънода. Капитан яна кема хизматчисига бошка томонга сузишларини билдирадиган белги юбориши ва улар дарҳол йўналишларини ўзгартириш кераклигини буюради. Жавоб яна, «йўқ, сизлар ўзгартиринг» деб келади. Охирги ҳаракат билан кема хизматчиси бошқа кемага қарата, «Бу А.Қ.Шнинг Нева катта ҳарбий кема капитани сизга мурожаат қиляпти, сиз йўналишингизни зудлик билан ўзгартиринг» деди. Жавоб эса, «йуқ, сиз ўзгартиринг. Бу кемаларга йул кўрсатувчи чироқли минора» деб келди.
Бу ҳикоя, биз инсон сифатида қандай қилиб, азоб ва уқубатларни енгиб ўтишга ҳаракат қилишимизни кўрсатади. Биз ҳар доим атрофимиздаги ҳолатларга нисбатан ўзимизни ўзгартиришга эмас, балки уларни ўзимизга нисбатан ўзгартиришга ҳаракат қиламиз. Менинг ҳаётим бунга яхши мисол бўла олади.
Гемофилияга чалиниб ҳаёт кечириш: Биринчи босқичлари.
Мен гемофилия, яъни қондаги тартибсизлик, касалигига чалиниб туғилганман, бу нарса менинг суякларимни ва бўғинларимни ҳеч бир сабабсиз шиширтириб юборади. Гемофилия донорлар берган қондаги протеинлар тўплаб олиниб улар орқали даволанади. Шундай қилиб, 1980 ва 1983 йиллар орасида менга донорлик қиладиган одамлардан бири ОИТС вирусига чалинган экан. Бунинг натижасида мен олган барча дори дармонлар (чамаси 100тага ячин) ОИТС вируси билан заҳарланган эди. Шу билан бирга кейинчалик мен худди шу йўл билан гепатит Сни ҳам йўлиқтирдим.
Аслида мен колежда иккинчи курс бўлгунимгача ижобий ОИТСга эга эканлигимни билмас эдим. Мен буни эшитганимда менинг биринчи муносабатим биз қўлимизда келмайдиган
ишга нисбатан муносабатдек эди. Менда ОИТС борлигини тан олмасликка ҳаракат қилар эдим ва ўзимни ҳеч нарса билмагандай тутар эдим. ОИТС гемофилияга ўхшаб оғриқлар билан кечмас эди. Гемофилияда эса бўғинлар ва мускуллар шишиб, жуда кучли оғриқ бўлар эди. Лекин ОИТСнинг ҳеч қандай ташқи симптомлари йўқ эди. Бу касалликни пайқаш қийин эди, шунинг учун ўзимни ҳеч нарса бўлмагандай тутиш осон эди. Менинг ота-онам ҳам ўзларини худди шундай тутишар эди. «Кўринишинг яхши, кўринишинг емон эмас, демак сен яхшисан,» деб айтишар эди улар.
ОИТС билан ҳаёт кечириш. Тан олмаслик
Бундай тан олмасликка Монти Питонснинг «Муқаддас Гравийни қидириб» деган киноси яхши мисол бўла олади. Бир жойида қирол Артур ўрмон орасидан тез югуриб ўтаётганида бронежилет кийиб олган рицарнинг олдидан чиқиб қолади. Қирол Артур қиличини жойлаштириб, таъзим қилиб, йўлини давом эттиришни бошлайди, лекин рицар, «Йўқ!» дейди. Ва шунда Қирол Артур, «мен сенинг қўлларингни кесиб ташладим» деб айтади. Рицар унга қараб, « йўқ, сен ундай қилмадинг» дейди. Шунда Қирол Артур ерга қараб, «анаву ерда сенинг қўлларинг етибди», дейди. Ва рицар, «сен фақат танамни ярадор қилдинг» дейди. Шунда Артур, бу рицардан қутилиш учун барча аъзоларини кесиб ташлаши кераклигини тушуниб кетади. Шундай қилиб Артур рицарнинг тунка устида турган калласидан ташқари танасининг барча аъзоларини тилка пора қилиб ташлайди. Қирол Артур югуриб кетар экан, орқадан рицарнинг , «қайтиб кел кўркоқ, мен сени тиз чўктираман!» деган бақиришларини эшитишингиз мумкин эди.
Рицар тан олмаганлигини айтиш шарт эмас. У жангда ютказганлигини тан олгиси келмас эди. Ва бу тан олмаслигнинг кулгили томони бўлса ҳам, бунинг хафвли томонига хам жуда жуда жиддий ёндошиш керак. Агарда мен ОИТСга чалинганимни тан олмаганимда, мен қўлимни кесиб олишдай кичик нарсалар ва шунга ўхшаш бошқа нарсаларга нисбатан тўғри муносабатда бўлмас эдим, ва мен ўзимга зарар етказишим ва ҳатокки бошқаларни ўлдиришим мумкин эди. Лекин сиз шунга ўхшаш нарсаларни тан олмаслигингиз жуда хавфли ва оғриқли. Агарда сиз ниманидир узоққа суриб қўйиб, гуёки у нарса мавжуд эмасдек ўзингизни тутсангиз, у нарса қайтанга янада катталашади. Ва охир оқибат ёрилади.
ОИТС билан ҳаёт кечириш: Тан олмасликнинг фойдасизлиги
Мен уч йилгача ОИТСга чалинмаганман деб, ўзимни ишонтириб яшаб келдим. Шунга қарамай юқори синфдалигимда жуда қаттиқ касал бўлиб қолдим. Менда касаллик аломатлари кўрина бошланди. Т-катакчалари инфекция билан курашадиган оқ қон катакчалари ҳисобланади, ва танадаги Т-катакчаларининг сони, ОИТС ёки СПИДга чалинганингизни билдиради. Качонки Т-катакчаларининг сони 200дан пастга тушса демак бу дегани аник Спид. Менинг Т-катакчамдаги сон 213 эди ва пастга тушаетган эди. мен жуда жуда каттик касал эдим ва рангим хам жуда окариб кетган эди, ва мен овкатимни ушлаб тураолмас эдим хам. Мен ортик ОИТС ва СПИДга чалинмаганман деб яшай олмас эдим – бу нарса жуда жуда реал эди.
Тан олмаслик энди ўз самарасини бермас эди, шунинг учун энди мен бошимдан кечираетганларимни ҳал этишни янги йўлини топишим керак эди. Ҳаёлимга биринчи келган фикр, бу кимнидир айблаш эди. Уйлардимки, агарда кимдир менинг олдимга келиб, «Стив, дўстим, бу менинг айбим. Кечирасан...» деб айтса, мен ўзимни яхшироқ ҳис этар эдим. Шундай қилиб бошидан мен гомосексуал одамлар тўдасини айблашга киришдим. Осонликча ҳал этиш йўли. Лекин бир оздан кейин, мен муаммоларим учун бир қанча одамлар гуруҳини айблашим аҳмоқлик эканлигини тушуниб етдим. Шунда мен Худони айблашга қарор қилдим. Ўша пайт мен Худога унчалик ҳам ишонмас эдим, лекин шуни билар эдимки, агарда кимда ким ҳолатни бошқариши керак бўлса, у ҳолда у Худо бўлиши керак эди. Шундай қилиб, мен Худони айблай бошладим.
ОИТС билан ҳаёт кечирмоқ: Жаҳл
Оғриқ кучайгани сари, бу нарса жаҳлга айланиб боради. Ва бора-бора бу нарса авж олади. Энди йўлимда учраган барча нарсаларга заҳримни сочар эдим. Хоҳлаган пайт кимдир менга озгина ёқмайдиган гап гапирса, мен уларга бор жаҳлимни кўрсатар эдим. Деворлани бузиб, хонамни вайрон қилар эдим. Ва шунга ўхшаш кўплаб нарсалар бор.Лекин мен шу нарсага амин бўлдимки, жаҳл онгни бутунлай фалаж қилиб, мақсадга мувофиқ ҳаракат қилишдан тўхтатади. Энг ёмони, бу жараён сиз севадиган инсонларга жабр етказади. Оғриқни енгишнинг энг яхши йўли, бу йиғлаш, чунки бу нарса ҳеч кимга зарар етказмайди ва инсон ўзини жуда жуда яхши ҳис этади.
Шундай бир ҳодисалардан бири содир бўлганида мен ўзимнинг хонамда эдим ва тушкунликка тушиб кетган эдим. Мен оғир касал эдим ва жуда ҳам ачинарли ҳолатда озиб кетган эдим. Мен бақириб Худога қарғишлар айтиб деворларни ураётган бир пайтда отам хонамга кириб келди. У ортидан эшикни ёпди. Менинг отам ичкилигдан тузалаётган одам эди. Оғриқлар орқали у Олий Куч, Худо ҳақида ўрганган эди. У менга қараб, «биласанми Стив, мен сенга ёрдам беролмайман. Сенинг шифокоринг сенга ёрдам беролмайди. Онанг сенга ёрдам беролмайди. Ва ўзинг ҳам ўзинга ёрдам беролмайсан. Сенга ҳозир ёрдам бериши мумкин бўлган ягона зот бу Худо», дедида эшикни ёпиб чиқиб кетди.
ОИТС билан ҳаёт кечирмоқ: Таскин қидириш
Мен эндигина Худога қарата қарғишлар айтишдан тўхтаган эдим, шунинг учун ўша пайт Худодан ёрдам сўраш учун қулай вазият эмас эди. лекин менинг бошқа иложим йўқ эди. Мен тиз чўкиб, ва кўзимдаги кўз ёшлар билан, «Ҳа майли, Худо агарда сен бор бўлсанг менга ёрдам бер ва мен ҳам сенга ёрдам бераман» дедим. Шундай қилиб жуда қисқа вақт ичида мен яна семира бошладим. Менинг Т-катакчаларим 365гача кўтарилди, бу анчагина яхши. Ва мен ўзимни аъло даражада ҳис этар эдим. Аъло даражада... ҳа, худди шундай. Ва мен ўйладим, «майли, Худо рахмат сенга. Хайр. Зўр иш бўлди. Хайр энди.»
Мен мактабни битириб, университетдаги биринчи ўқув йилимни бошлашимдан олдин бориб яшаш жойига эга бўлиш учун тест имтихонларидан ўтиш учун кетдим. Ўшанда мен хонадошим билан илк бор учрашган эдим. Мен у ерга бориб тест синовларини бажариб чиқдим, ва у ерда узун бўйли, озғин сочлари оқ йигит турар эди. У менга, «эй, кўринишинг ёмон эмас. Менинг хонадошим бўласаним?» деб сўради. Ва мен ўйладим, сен ҳақингда худди шундай фикрда эмасманку, лекин ... «ҳа, албатта» дедим. Биз хонадош бўлдик, ва кейинчалик яқин дўстларга айландик. Менинг дўстим Масиҳий эканлигини билдим. Ўша пайт Масиҳий деганда менинг кўзим олдига қуйдаги манзара келар эди. Демак Масиҳий бу – иккиюзламачи ва қораловчи инсон эди. Лекин менинг хонадошим бошқача одам эди. Унда кўз оғриғи муаммолари бор эди. Мен унда шуни пайқадимки, у ўқиб юрган пайтида, жаҳли чикишининг энг чўққисига чиққанида, у ўзини тўхтатиб, кўзларини юмиб, ибодат қилиб, чуқур нафас олар эдида ва ишини давом эттириб кетар эди, қачонки мен бундай ҳолатларда деворларни тепар эдим. Бу мени жаҳлимни чиқарди. «Қандай қилиб ҳеч нарса синдирмайсан? Сен бир нарсани синдиришинг шарт!» деб ўйлар эдим мен. Унинг бу нарсага қурби етгани мени ҳайратга солар эди.
Дўстим у билан бахорги таътилни бирга ўтказишимиз учун Дайета соҳилига бориб дам олишни таклиф қилди. Биз ўша ерда эканлигимизда, дўстим қаршимиздаги йигит билан суҳбат қуришни бошлади. Бошида биз умумий нарсалар ҳақида гаплашишни бошладик. Кейин эса дўстим чуқурроқ мавзуларга ўтишни бошлади. Мен бу ҳақда гаплашишни истамас эдим. Мен бундай нарсалар билан кўп курашар эдим. Жуда ҳам ёш пайти ўлишинги билиш оғир эди. Ва мен қандайдир нотаниш одам билан бу ҳақда гаплашишни истамас эдим, шунинг учун мен бу суҳбатга қатнашмасликга қарор қилдим. Улар гаплашишни давом эттиришди ва суҳбат шу даражага етдики, менинг дўстим Масиҳий сифатида нимага ишонишини тушунтира бошлади. Менда хар доим Масиҳий қандай эканлиги кўрсатиб турувчи кўз ўнгимда манзара бор эди, лекин улар нимага ишониши ёки нима ҳақида ўйлашларини аслида билмас эдим. Шунинг учун мен у нима дейишига қулоқ тутдим.
ОИТС билан хает кечирмок: Худони нимани таклиф килади.
Билмадим у тушунтирганидай тушунтираоламанми йўқми, лекин унинг сўзлари шундай эди: «аниғи шук,и мен Худога ишонаман. Ва Худо бизни У билан мулоқотда бўлишимиз учун яратганига ишонаман. Лекин биз У билан муносабатда бўлишни истамаймиз, шунинг учун Уни четга сурамиз. Ўша четга итаришимиз, кўзғолон кўтаришимиз- – бу Унга қарши актив кўзғолон бўладими, ёки пассив бепарволик бўладими – буларнинг барчаси Муқаддас Каломда гуноҳ деб аталади. Менга гуноҳ сўзининг ўзи ёқмайди, шунинг учун мен буни Худони четга итариш деб биламан. Ва биз бу ишни қилаётганлигимз учун, ва қолаверса биз У билан муносабатда бўлиш учун яратилганимиз учун, бу ерда жазо пайдо бўлади. Биз кўзғолон кўтарганимиз учун жазо ўлимдир, биз ўламиз. Ва бу рухий ўлимдир, биз Худодан ажратиламиз.» Мен, «о, бу қувонарли», деб ўйладим.
Шунда мен, «лекин Худо бизни севади» дедим. Ва у, «лекин шу билан бирга Худо адолатли ҳам. Адолатсиз севги хеч нарса эмас», деди. Бу гаплар менга ҳеч нарсани англатмади. Шунда у, «келинг ҳозир сиз учун дунёда ҳаммадан ҳам азизроқ инсон, яъни сиз у учун жонингизни ҳам беришга тайёр бўлган одамни кўз олдимизга келтирайлик. Энди эса, сиз ўша одамни ҳеч ҳам бошқа кўрмаслик учун олдингиздан четлаштираетганингизни тасаввур қилинг. Кейин эса кунларнинг бирида, сиз ўша одамни кўрдингиз, у сиздан узоқда жойлашган, сиз у томон қўлларингизни очиб югуриб кетяпсиз, лекин у сизни тўхтатиб: «йўқ, сен мени итариб ташлагансан, эсингдами?, деб айтади. Энди эса бутун борлиқдаги энг олий севги эгасини Худони четга итариб ташлаганингизни тасаввур қилинг.» деди.
Шунда мен, «бу яхши эмас», деб ўйладим. Ва дўстим, «Худога шукур бу ҳаммаси эмас», деб айтди. «Худо бизни севиб биз учун ғамхўрлик қилиши учун, У биз учун жазони Уз буйнига олишни карор килди. У Узиниг Угли Исо, бизнинг ўрнимизда хочда ўлиши учун юборди. Ва Исо (танадаги Худо бўла туриб) гуноҳсиз ҳаёт кечиргани учун, биз учун жазони тўлаши мумкин эди. У бу ишни биз учун қилди.»
Ва У шундай деди, «Исо ўлимидан уч кун ўтгач қайта тирилди. У рухий ўлим устида ғалаба қозонди ва бизга абадий ҳаётни таклиф қиляпти. Энди биз фақатгина ўлиб қолмаймиз, балки дунёдаги энг ажойиб севги манбаи билан бирга абадий яшаймиз.»
Ва мен, «вой», дедим. «Лекин», деди у, «Исо буни таклиф қилди ва жазо учун тўловни тўлади, лекин буни қабул қилиш сизга хавола.». Менга ва бошқа болага ҳалигача бу нарса тушунарсиз эди. Шунда, дўстим шундай деди, «ҳа майли, ўзингизни шу ердан пастга қараб машина миниб кетаётганингизни тасаввур қилинг деб айтди. Сиз 90 да кетяпсиз ва тезликни ошириш чегараси 35. Сиз йўлда учиб кетяпсиз ва милиция сизни ушлаб сизга жарима ёзиб беряпти. Жаримани тўлаш учун сиз эртасига судга боришингиз керак. Сиз суд хонасига кириб борар экансиз, судя сизнинг адангиз эканлигини кўрасиз. Ва сиз , бу менинг отамку, деб ўйлайсиз. Отангиз сизга қарайдида ва Стив сиз қонунни буздингизми? Деб сўрайди, ва сиз «ҳа», деб жавоб берасиз, шунда у , майли 500$ жарима еки қамоқда 2 кун ўтирасиз деб айтади. У болғачаси билан урадида, бўлди иш тамом.
«Энди, у адолатли бўлгани учун шундай қарор қабул қилиши керак эди. Лекин кейин эса, у судялик курсисидан турганидан кейин ўзининг судялик кийимини ечиб, чўнтагидан сизга 500$ беради. У сизни яхши кўргани учун, сизнинг жазоингиз учун тўловни тўлайди. У 500 долларни ушлаб, «мана сенга» деб турибди. Худди шунда Худо билан ҳам, сиз «йўқ, мен абадийликни Сендан ажратилган ҳолда ўтказаман», дейишингиз мумкин. Сиз қарор қабул қилишингиз керак бўлган танловдир бу.»
Биз тўловни қабул қилишимз мумкин бўлган йўл бу ибодатдир, деди дўстим. У, «сиз Худонинг тўловини осонликча қабул қилишингиз мумкин. Бу Худонинг инояти. Сиз бунга эришишингиз учун хеч нарса қилаолмайсиз. Бу фақатгина Худодан совға.» Ўша пайт мен биринчи марта иноят ҳақида эшитган эдим. У шундай деди, «бу совға ва сиз бунга ибодат орқали эришасиз.» ва дўстим ўша йигитга бирга ибодат қилишни таклиф қилди. У овоз чиқариб ибодат қилаётганида, мен ҳам ибодат қилдим, лекин овозимни чиқармасдан.
ОИТС билан ҳаёт кечирмоқ: Қўркувни енгмоқ.
Ўша дақиқадан бошлаб менинг ҳаётим янгича тус олди. Бошқа хеч качон мен ухлашга етишдан олдин, мен эртага тирик булармикинман, деган қўркув билан ухламас эдим. Мен энди ўлишдан қўрқмас эдим, чунки ўлим фақатгина коронғулик билан чегараланиб қолмас эди. Энди мен ўлсам, мен абадий дунёдаги энг олий севги билан бирга бўлишимни билар эдим. Бу озодлик эди.
Ота-онам ҳам тўловни қабул қилишди. Улар ҳам худди менга ўхшаб Худога ибодат қилишди. Ва улар ҳам ҳаётга бошқача кўзлар билан қарашни бошлашди. Улар мени балки олти ой умрим қолганини била туриб, бошқа жойларга саёхат қилишимга рухсат беришлари ажойиб ҳолат. Ва тасавур қилишингиз мумкин, бу қанчалик қийин улар учун фарзанди ўлаётганини кўра туриб, қўлларидан ҳеч нарса келмаслигини англаш. Улар қила олиши мумкин бўлган ҳеч қандай нарса йўқ. Лекин ҳозир эса, улар чидай олишининг сабаби ва мен ҳам муамоларни ҳал этишимнинг сабаби, ҳар биримизнинг ҳаётимизда Исо Масиҳ борлиги.
ОИТС билан ҳаёт кечирмоқ: Худони билиш.
Худонинг тўловини қабул қилишингиз учун имконият беришим мумкинми? Агарда сизда СПИДга қарши дори бўлганида эди, ишончим комил сиз уни менга берган бўлар эдингиз. Мен абадийликга қандай қилиб эришишни биламан, бу Худонинг совғаси. Шунинг учун мен сизга буни таклиф қилишга интиляпман. Агарда сиз ҳозир ўзингиз ҳал эта олмайдиган ҳолатларни бошингиздан кечираётган бўлсангиз ва бутун дунё сизни орқага итариб ташлаган бир пайтда, сизга ёрдам қўлини чўзиши мумкин бўлган одамни қидираетган бўлсангиз, у ҳолда илтимос қиламан, мен билан биргаликда ҳозирнинг ўзида ибодат қилишингизни сўрайман. Бу қандайдир илоҳий иборат эмас. Ва бу узун эмоционал саёҳат ёки фикр ҳам эмас. Балки бу Худо билан бошланган муносабатдир. Ва худди бошқа муносабатларга ўхшаб бунга ҳам вақт керак. Куч керак. Лекин сизни огохлантирай, агарда сиз чиндан ҳам шунга муҳтож эканлигингизни сезсангиз, имкониятни қўлдан бой берманг. Бу текиндир.
Шундай қилиб, мен ибодатни айтаман. Ибодат дегани бу кўзларни юмиш, бошни эгиш ёки қўлларни бирлаштириш ёки бўлмасам «Ҳаллелуя» деб бақириш дегани эмас. Бу сизнинг юрагингизнинг муносабатидир. Бу Худога айтишингиз мумкин бўлган гаплар, «Худо, мен кқнунни буздим. Мен Сени четга сурдим. Ва мен энди сенинг тўловингни қабул қилиш йўли орқали сенинг олдинга қайтмоқчиман.» Агарда сиз шунга муҳтожман деб ўйласанги, ҳозирнинг ўзида ибодатни қайтаринг. «Раббим Исо, мен сенга муҳтожман. Хочда мен учун ўлганинг учун миннатдорман. Илтижо қиламан, менинг ҳаётимга киргин ва Сен ҳоҳлаган инсонга мени айлантиргин. Омин.»
Энди агарда сиз чин дилдан ибодат қилган бўлсангиз, сиз энг ажоийб муносабатлардан бирини, Худо билан бўлган муносабатни бошладингиз. Ва бу нарса фақатгина ибодат билан чегараланиб қолмайди. Худо билан муносабат бу давом этадиган жараёндир. Бу дегани кунда Худога ишониб, биз ўзимиз ҳоҳлаган еки яхши куриниши мумкин булган ишларни килиш эмас балки Худо сиз орқали нима қилмоқчи бўлгани хакида ўйлашдир. Одамлар менга, «Масихийликни сен узинг учун қулай деб билибсан, яхши, бошқа одамлар ўзлари учун қулай бўлган бошқа динни танлашлари мумкин эмасми?» деб айтишар эди. Бу яхши савол, мен ишонаманки, Худо ўзининг олдига келишимиз учун ягона йўлни яратган, яъни Исонинг хочдаги ўлими оркали бизга нажот берган.
Кўплаб қонунлар мавжуд, кунига етти марта бу ишни қиласанг ва бу нарса сени Худога яқинлаштиради.» лекин сиз Худога яқинлашиш учун ҳаракат қилаётган бўлсангиз, қанча кўп ишлар қилишингиз керак? Қандай қилиб сиз мақсадингизга эришганингизни биласиз?
Менимча, шу ерда Масиҳийликнинг ҳақиқатлигини кўриш мумкин: Худонинг инояти орқали. Худонинг ажойиблигига эриша олмаслигимизни била туриб, биз Унинг кечиримига таянишимиз мумкин. Асосий мақсад йўлдан кўп адашсак ҳам, Унинг йўлидан юриш. Сиз хатолар қиласиз, лекин сиз Худонинг иноятига таянган ҳолда, давом эттирасиз хатоларингиз устида ишлаб, ибодат қилинг. Сиз Калом ўқинг. Худонинг сизга нисбатан ҳоҳиши нима эканлигини англашга ҳаракат қилинг. Бир кун келиб сиз тинчликга эга бўласиз. Сиз жаннатга етишгунингизгача келмаслиги мумкин, лекин ундан кейин у абадий бўлади.